ظهیرالدین محمد بابور – بیزنینگ تیریک میراث
دکتر عزیزالله ارال – یازوچی و بیلیم یورتی استادی
قیسقرتمه
اوشبو مقالهده ظهیرالدین محمد بابورنینگ (۱۴۸۳-۱۵۳۰) افغانستان دهگی فعالیتی، خصوصن ۱۵۰۴-۱۵۲۶ ییللرده کابل دوریده عملگه آشیرگن سیاسي، مدني و باغ برپا ایتیش ایشلری علمي منبعلر اساسیده تحلیل قیلینهدی. تدقیقاتده بابورنینگ کابل نی ستراتیژی سیاسي مرکزگه ایلنتیریشدهگی رۉلی، کۉپ ملتلی جمعیتنی باشقریش تجربهسی همده «بابورنامه» اثری نینگ تاریخي-جغرافی منبع صفتیدهگی اهمیتی یاریتیلهدی. شونینگدېک، بابور تامانیدن برپا اېتیلگن «باغی بابور» و او رواجلنتیرگن باغ قوریش مدنیتی، طبیعت گوزل لیگینی محافظه فیلیش تفکر نمایانی صفتیده بهالنهدی. مقالهده بابورنینگ اۉسیملیکلر، جملهدن لاله نوعلریگه بۉلگن قیزیقیشی ۱۶-عصر حکمداری نینگ طبیعتشناسلیک قرهشلری بیلن باغلیق حالده تلقین اېتیلهدی. تدقیقات نتیجهلریگه کۉره، بابور نینگ افغانستاندهگی میراثی نهفقط تاریخي-سیاسي اهمیتگه اېگه، بلکه بوگونگی کونده اېکولوژیک آنگ، مدني کیملیک و منطقوي یقینلشو جریانلری اوچون هم دالزرب دیر. مقاله تاریخي منبعلر و زمانهوي علمي ادبیاتلر اساسیده تیارلنگن.
کلیت سۉزلر
ظهیرالدین محمد بابور، کابل، باغی بابور، بابورنامه، لاله مدنیتی، افغانستان تاریخی، مدني میراث
ظهیرالدین محمد بابور (۱۴۸۳-ییل اندیجان -۱۵۳۰-ییل اگره) نهفقط هندستان ده بابوريلر امپراطورلیگی نینگ اساسچیسی، بلکه افغانستان تاریخی ده هم مهم سیاسي و مدني ایز قالدیرگن دولت اربابی دیر. ۱۵۲۶-۱۵۰۴ ییللر آرهلیغی دهگی کابل دوری اونینگ حیاتیده بوریلیش نقطهسی بۉلیب، عینن شو یېرده او مستحکم سیاسي تهینچ یرهتدی، عینن شو یېرده شاه لیک تاجی نی کیيدی، عینن شو یېرده اونینگ بیرینچی اۉغلی ناصرالدین محمد همایون میرزا دنیاگه کېلدی، خوددی شو یېرده باغدارلیک مدنیتینی رواجلنتیردی و اۉزی نینگ مشهور «بابورنامه» اثری نینگ مهم قِسملرینی یازدی. بابورنینگ کابل دهگی فعالیتی سیاسي باشقرو، حربي ستراتیژي، شهر قوریش و طبیعت نی بار گوزل لیگی بیلن اسرهش قرهشلرنینگ اویغونلشگن نمونهسی صفتیده علیحده اعتبارگه لایق دیر.
بابور زمانی ده «افغانستان» اتمه سی حاضرگی معنادهگی یگانه سیاسي دولت نامی صفتیده ایشلتیلمهگن. او دورده افغانستان حدودی بیر نېچه تاریخي-جغرافی ناملر بیلن اتهلگن. مثلن، اېنگ کۉپ ایشلهتیلگن نام خوراسان بولگن و هرات، بلخ، غزنه و کابل اطرافیدهگی یېرلرنی اۉز ایچیگه آلگن. تېموريلر دوریده اینیقسه هرات «خوراسان مرکزی» حسابلنگن. بابور اۉز «بابورنامه» اثریده اساسن کابل نامینی ایشلتهدی. او ۱۵۰۴-ییلده کابل نی اېگللهگنینی یازهدی و اۉزینی «کابل پادشاهی» دېب اتهیدی. بلخ اېسه بعضن علیحده سیاسي مرکز صفتیده تیلگه آلینهدی. «افغانستان» اتَمهسی مستقل دولت نامی صفتیده ۱۷۴۷-ییلده احمد شاه درراني دولت توزگندن کېین مستحکملندی.
بابور ۱۵۰۴- ییلده کابل نی اېگللهگنیده او هلی ۲۱ یاشده اېدی. ماورالنهردهگی موفقیتسیزلیکلردن سۉنگ کابل اونینگ ینگی سیاسي مرکزی گه ایلندی. امریکالیک تاریخچی ستېپن ف. دالې نینگ تأکیدلشیچه، کابل بابور اوچون «ستراتیژی و روحی تهینچ حدود» بۉلیب خدمت قیلگن.
کابل نینگ گېوسياسي اهمیتی شوندن عبارت بۉلگن کی، او بیرینچیدن اۉرته آسیا و هندستان اۉرتهسیدهگی سودا یۉللریده جایلشگن؛ ایککینچیدن تاغلی حدود بیلن طبيعي حمایهلنگن؛ اوچینچیدن اېسه، کۉپ ملتلی اجتماعي توزیلیشگه اېگه بۉلگن. بابور کابل نی نظارت آستیگه آلگچ، او یېرده نسبتن برقرار سیاسي تیزیم یرهتیشگه موفق بۉلگن. عینن کابل بابورنینگ هندستان سری یوریشلری اوچون حربي و اقتصادي بازه وظیفهسینی بجرگن.
بابورنینگ افغانستان دهگی اېنگ یارقین میراثی، بو باغ یرهتیش مدنیتی دیر. او تېموري عنعنهسیدهگی «چهار باغ» (تۉرت قِسملی باغ) تمایلینی کابل منظرهسیگه ماسلشتیرگن. کابلدهگی «باغی بابور» ۱۶-عصر باشلریده برپا اېتیلگن بۉلیب، کۉپ پاغانهلی (تېرسلی) توزیلیشگه اېگه. باغ سوو انشااتلری، خیابانلر و معماري اېلېمېنتلر بیلن اویغونلشگن حالده قوریلگن. یونیسکو اوشبو باغنی جهان مدني میراثی یادگارلیگی صفتیده مهم تاریخي اهمیتی نی اعتراف اېتهدی. بابورنینگ خاکی هم عینن شو باغده آرام آلیب کېلماقده. اونینگ اۉز وصیتیگه کۉره شو یېرده دفن اېتیلگن. بو فکت شونی کۉرستهدی کی، او هندستان ده امپراطورلیک برپا اېتگن بۉلسه-ده، روحي و مدني مرکز صفتیده کابل نی تنلهگن.
منبعلرده بابور(۳۰) دن آرتیق لاله نوعلرینی اېککنلیگی قید اېتیلهدی. بو فاکت نینگ اۉزیاق اونینگ حکمدار صفتیده اېمس، بلکه طبیعتشناس، باغبان و مدنیت اربابی صفتیدهگی قیافهسینی آچیب بېرهدی. اوشبو مقالهده بابورنینگ افغانستان دهگی اېکولوژی فعالیتی توغریسیده بېش عصردن کېین اۉزیم[1] گواهی بۉلگن بیر مسألهگه اشاره قیلماقچیمن. ۲۰۱۴- ییلی اېرته بهار کونلریدن بیریده کابل نینگ قاق مرکزیدهگی آسمایی تاغی بغرلریده بابور اېککن (۱۸) تور لاله بیلن یوزمه-یوز کېلدیم. منبعلرده ایتیلیشیچه، بابور تامانیدن اېکیلگن لاله نوعلری نینگ سانی (۳۰) دن آرتیق بۉلگن. مېن بو یېرده لالهلر بیلن اېمس، بلکه تاریخ بیلن بېواسطه یوزمه-یوز کېلدیم، صحبتلشدیم. مېن نهفقط گُللرنی کۉردیم، هیدلهدیم، بلکه بابورنینگ اېستېتیک دنیاسیگه یقینلشدیم[2].
بابور اۉسیملیک و گل لر تصویریده نهایتده انیقلیک بیلن یازهدی. او تورلی حدودلرنینگ اۉسیملیکلر دنیاسینی تققاسلهیدی، اقلیم شرایطیگه بها بېرهدی و أیریم گُللرنینگ مورفاوژی خصوصیتلری (گُل نینگ تشقی توزیلیشی، قِسملری و اولر نینگ شکل- جایلشوی بیلن باغلیق بېلگیلری)نی تصویرلهیدی. شو جهتدن آلیب قرهگنده بابور «حربي سرکرده بۉلیش بیلن بیر قطارده سېزگیر ادیب و یۉقاری دیدلی طبیعتشناس هم بۉلگن.
بابور نینگ اېنگ مهم علمي-ادبي میراثی – «بابورنامه» اثری دیر. «بابورنامه» فقط خاطرهلر تۉپلمی اېمس، بلکه ۱۶-۱۵-عصر مرکزي و جنوبي آسیاسی نینگ تاریخي-جغرافی بیلیملر خزینه سی هم دیر. بو اثر ۱۵۲۹-۱۴۹۴- ییللر واقعهلرینی اۉز ایچیگه قمرهب آلهدی. اوشبو اثر تورکي نثر تاریخیده نایاب یادگارلیک بۉلیب، اونده مؤلف اۉز حیاتینی، زمانداشلری فعالیتینی، سیاسي واقعهلرنی، شونینگدېک، طبیعت، جغرافیه، اېتنوگرافي و مدنیتگه عاید کوزهتیشلرینی نهایتده انیق، طرفسیز و صمیمي طرزده بیان اېتهدی.
«بابورنامه» تاریخي منبع بۉلیش بیلن بیرگه، یوکسک بدیعي قیمتگه اېگه ادبي اثر صفتیده هم قدرلنهدی. «بابورنامه» اثری جهان ادبیاتیده جوده کېنگ تنیلگن و کۉپلب تیللرگه ترجمه قیلینگن. تورلی منبعلرگه کۉره، بو اثر تخمینن (۲۵) دن آرتیق خارجي تیلگه ترجمه قیلینگن. جملهدن: انگلیسی، فرانسوی، آلمانی، تورکی، جاپانی، روسی، اوردو، هندی، هسپانیوی، عربی، فارسی و باشقه تیللرگه ترجمه قیلینگنلیگینی أیتیش ممکن.
بابور تورکي تیلنی ادبي تیل صفتیده رواجلنتیردی. «بابورنامه» چیغتای تورکيسی یعنی بوگونگی اۉزبېکچهده یازیلگن اېنگ مکمل تاریخي اثرلردن بیریدیر. بو اثر بوگونگی اۉزبېکستان، افغانستان و جَنوبي آسیا خلقلری اۉرتهسیده تاریخي-مدني باغلیقلیکنی اثباتلهیدی.
بابور کابل ده تورلی اېتنیک گروه لر، جملهدن اۉزبېکلر، تاجیکلر، پشتونلر، هزارهلر و باشقهلرنی تیلی، دینی، عرف-عادتلرینی حرمت قیلگن حالده موفقیتلی باشقرو آلیب بارگن. او کابل اطرافلریده پشتو تیلیده گپلشوچی اېلتنی اوچرهتیب، بو خلایق آنهنی – مور، آپهنی – لور و باشقهنی – نور، دېیدی، بولر «افغان»دیر دېب تأکیدلهیدی. کېلیب چیقیشی هندستان لیک بۉلگن تاریخچی عالِملر مظفر الم و سنجهی سوبرهمنیم نینگ فکریچه، بابورنینگ سیاسي موفقیتی اونینگ تورلی اېتنیک و اجتماعي گروهلر بیلن ماسلشوچن سیاست یوریته آلگنیده نمایان بۉلهدی. بو تجربه کېینچهلیک بابوريلر امپراطورلیگی نینگ کۉپ مدنیتلی باشقرو مۉدلیگه اساس بۉلدی.
بابور نینگ بوگونگی کونیمیز اوچون اهمیتی شوندهکی او حکمدار بۉله توریب، درخت اېککن، باغ برپا قیلگن، سوو انشاآتلری قورگن، آبادانچیلیک قیلگن. معلومینگیزکیم، بوگونگی کونده افغانستان و مرکزي آسیاده اېکولوژی معمالر، سوو تنقیصلیگی، چۉللنیش، اقلیم اۉزگریشی، دالزرب مسألهلرگه ایلنگن. بابور تجربهسی شونی کۉرستهدیکی، دولت قوریش جریانی اېکولوژیک آنگ بیلن اویغونلشیشی ممکن. شو باعث بوگوندن باشلب هر بیریمیز ایککیتهدن کۉچت اۉتقزیشیمیز کېرهک، بیرتهسی اۉزیمیز اوچون، ایککینچیسی بابور اوچون. بیرتهسی اۉزیمیز اوچون ایککینچیسی نوايی اوچون.
خلاصه قیلیب شونی ایتیش ممکنکی، اگر بوگون آسمایی تاغیده بابور اېککن لالهلرنینگ دوامچیلری موجود بۉلسه، بو نهفقط بیولوژی، بلکه تاریخي اوزلوکسیزلیک نینگ هم تمثالیدیر. بو اېسه «تیریک میراث» توشونچهسی نینگ یارقین نمونهسی حسابلنهدی. مېن آسمایی تاغیده لاله هیدلهگنمن، اصلیده ۵۰۰ ییللیک تاریخنی هیدلهگنمن. بوهم – تیریک میراث.
فایدهلنیلگن ادبیاتلر
- ارال، عزیزالله. نوایی بیتیکلری ایزیدن. کابل، واژه نشریاتی. ۲۰۲۴
- Alam, M., & Subrahmanyam, S. The Mughal State, 1526–1750. Oxford University Press. 1998
- Beveridge, A. S. (Trans.) The Babur-Nama in English. London, 1922
- Dale, S. F. The Garden of the Eight Paradises: Babur and the Culture of Empire in Central Asia, Afghanistan and India (1483–1530). Brill, 2004
- Eckmann, J. Chagatay Manual. Indiana University, 1966
- Richards, J. F. The Mughal Empire. Cambridge University Press, 1993
- Thackston, W. (Trans.) The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor. Oxford University Press, 1996
- Memory of the World Register (Boburnoma qo‘lyozmalari).
[1]. مؤلف – عزیزالله ارال
[2]. ارال، عزیزالله. نوایی بیتیکلری ایزیدن. کابل، ۲۰۲۴
